Lịch sử hình thành
Đình Tây Đằng được xây dựng vào khoảng cuối thế kỷ XVI – đầu thế kỷ XVII, thuộc thời Lê Trung Hưng. Đây là giai đoạn nền mỹ thuật dân gian Việt Nam phát triển rực rỡ, để lại nhiều công trình chạm khắc gỗ độc đáo.
Đình Tây Đằng – Dấu ấn vàng son trong hành trình văn hóa Quảng Oai (Ảnh: Nguyễn Kiên)
Theo các nguồn tư liệu, ban đầu đình được dựng bằng vật liệu gỗ, lợp lá cọ, sau đó được trùng tu lớn vào thế kỷ XVII bằng ngói ta và gỗ lim quý, trở thành công trình quy mô, bề thế như hiện nay.
Đình là nơi thờ Đức Thánh Tản Viên Sơn Thánh – vị thần đứng đầu trong "Tứ bất tử" của tín ngưỡng dân gian Việt Nam, người được coi là biểu tượng cho trí tuệ, sức mạnh, và tinh thần chế ngự thiên nhiên của dân tộc. Ngoài ra, đình còn phối thờ bốn vị Thành hoàng làng có công lập ấp, dựng làng, khai khẩn ruộng đồng cho vùng đất Tây Đằng.
Kiến trúc – Nghệ thuật chạm khắc độc đáo
Toàn bộ công trình đình Tây Đằng là một quần thể kiến trúc gỗ cổ truyền, được xây dựng theo hình chữ Đinh (丁) gồm đại đình và hậu cung, có quy mô lớn, kết cấu vững chắc. Đại đình có 7 gian, 2 chái, dài gần 31m, rộng hơn 13m, chia làm 5 hàng cột với 48 cột gỗ lim to, tròn, bóng mượt, mỗi cột có đường kính từ 0,45 đến 0,55m. Hậu cung được nối liền với đại đình bằng một ống muống (hành lang), tạo thành kết cấu khép kín, hài hòa.
Toàn bộ mái đình lợp ngói mũi hài cổ, uốn cong mềm mại, bốn góc đao vút lên như cánh chim bay.
(Ảnh: Nguyễn Kiên)
Điều đặc biệt khiến Đình Tây Đằng nổi tiếng chính là nghệ thuật điêu khắc gỗ thế kỷ XVII, đạt đến trình độ tinh xảo bậc thầy. Trên các cấu kiện kiến trúc như xà, bẩy, kẻ, đầu dư, nghệ nhân dân gian đã chạm khắc hơn 500 mảng đề tài lớn nhỏ.
Các đề tài không chỉ là long – ly – quy – phượng, tứ quý, hoa lá cách điệu, mà còn là cảnh sinh hoạt đời thường của người nông dân: chèo thuyền, đánh cá, đấu vật, cưỡi ngựa, đánh trống, múa hát, đánh cờ, thổi sáo…
Kiến trúc Đình Tây Đằng mang vẻ đẹp sống động, phóng khoáng, thể hiện rõ tinh thần yêu đời, yêu lao động và tâm hồn sáng tạo của người Việt xưa. (Ảnh: Nguyễn Kiên)
Chính nhờ giá trị nghệ thuật đặc sắc ấy mà nhiều nhà nghiên cứu mỹ thuật gọi Đình Tây Đằng là "bảo tàng điêu khắc dân gian bằng gỗ sống động nhất Việt Nam".
Giá trị lịch sử và văn hóa
Suốt hàng trăm năm, Đình Tây Đằng không chỉ là nơi thờ tự linh thiêng mà còn là trung tâm sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng của cộng đồng. Hằng năm, vào ngày 15 tháng Giêng âm lịch, dân làng Tây Đằng tổ chức Lễ hội Tản Viên Sơn Thánh vô cùng trang trọng và sôi nổi. Lễ hội gồm phần lễ rước, tế Thánh, dâng hương và phần hội với nhiều trò chơi dân gian như đấu vật, hát chèo, múa rối nước, thi nấu cơm, kéo co, thu hút đông đảo người dân và du khách thập phương.
Lễ hội Đình Tây Đằng được tổ chức định kỳ 5 năm một lần
Đình Tây Đằng còn là nơi ghi dấu nhiều sự kiện cách mạng quan trọng. Trong thời kỳ kháng chiến chống Pháp, đình từng là nơi họp bàn, tuyên truyền, và cất giấu tài liệu cách mạng của lực lượng Việt Minh.
Công tác bảo tồn – trùng tu
Nhằm gìn giữ giá trị quý báu của di tích, năm 1964, đình Tây Đằng được xếp hạng Di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia. Đến năm 2013, công trình vinh dự được xếp hạng Di tích Quốc gia đặc biệt – minh chứng cho tầm vóc và giá trị đặc biệt của di sản trong kho tàng kiến trúc đình làng Việt Nam.
Các đợt trùng tu, tôn tạo được thực hiện theo nguyên tắc bảo tồn nguyên trạng giá trị gốc, thay thế những cấu kiện hư hỏng nhưng vẫn giữ nguyên kỹ thuật và chất liệu cổ truyền, nhằm giúp ngôi đình "sống cùng thời gian" mà vẫn giữ hồn xưa.
Khi bước vào không gian Đình Tây Đằng, ta có cảm giác như được chạm vào hơi thở của lịch sử, của bàn tay tài hoa người Việt cách đây hàng trăm năm. Mỗi cột gỗ, mỗi nét chạm đều kể lại câu chuyện về một thời kỳ rực rỡ của nghệ thuật dân gian và tinh thần đoàn kết cộng đồng làng Việt.
Ngày nay, Đình Tây Đằng không chỉ là niềm tự hào của người dân Quảng Oai, mà còn là điểm đến hấp dẫn cho du khách trong hành trình khám phá di sản vùng xứ Đoài – nơi lưu giữ linh hồn của văn hóa Việt, trầm mặc mà đầy sức sống.
Diệu Thu